Глобаль санайы деви огге гъыджырдап кетти, Къытай тынчлыкънен бир къач анахтар винтлерини бекледи. Октябрьнинъ 9-да тиджарет назирлиги ве таможнянынъ умумий идареси дёрт кере арды-сыра илян чыкъардылар, санки халкъара икътисадий ве тиджарет шахмат тахтасы устюне дёрт агъыр таш тюшти - суперкъатты материаллар, сийрек расткельген топракъ донатмалары ве аксессуарлары, reficial ethia, artirear ethia, графит менфий электрод материаллары экспорт идаре джедвелине кирсетильди. Бу арекетлер сырасы апансыздан олгъан киби корюне биле, амма керчекте олар узун демленген баарь кок гудюрдиси киби, глобаллешюв булутларында апансыздан патлайлар.
гъарбий матбуатнынъ джевабыны когнитив дженкнинъ ёл нумайышы оларакъ бакъмакъ мумкюн. Reuters бу «мудафаа ве ярымкечириджилернинъ къулланувджыларына къаршы догъру уджюм» олгъаныны къычырды, The New York Times исе «тиджарет дженкининъ агъырлашкъан хавфлы вазиетини» тасвир этти. Бу аргументлер акъыллыджасына бир темель суальден къачындылар: не ичюн АКъШ йыллар девамында юксек-чип экспорт къапусыны незарет эте, амма Къытайнынъ стратегик ресурсларны акъыллы идаре этмесине пармакъларыны косьтере? Акъикъатен де, - "Чыракъ якъмагъа халкъкъа дегиль, тек девлет хадимилерге атеш якъмагъа рухсет бар" деген эски айтымгъа уймакътамы?
Надир топракълар къорантасындаки орта ве агъыр сийрек топракълар «санаий витаминлер» оларакъ беллидир. Къытай дюньяда сийрек топракъ махсулатларынынъ 80%-ни, литий ишлемек къуветининъ 60%-ни, графит чыкъарув къуветининъ 68%-ни идаре эте. Бу ракъамларнынъ артында санайы зынджырыны терен осьтюрген бир къач несиль къытай халкъынынъ кристалллашмасы тура. Энди исе, стратегик ресурс сейфлерине парольли килитлерни къошмакъ киби, идаре системасына орта ве агъыр сийрек топракъларнынъ беш чешити кирсетиледжек. Теминат зынджырынынъ сынмасы акъкъында къайгъыргъан о сеслер, Вассенаар анълашмасынынъ корюнмез дивары он йыллар девамында Къытайны къапаткъаныны хатырлайлармы? гъарп бизни богъмакъ ичюн технологик кишенлерни къуллангъанда, бугуньки кунь оладжагъыны тюшюнгенлерми?
Суперкъатты материалларнынъ ве литий батареяларнынъ низамланмасы даа терендир. Къытай суний графит менфий электрод материалларынынъ дюнья истисал къуветини деерлик инхисар эте, Цзиси ве Хэганг, Хэйлунцзян шеэрлериндеки графит дамарлары исе комюрден къыйметли стратегик запаслардыр. Ер астына терен комюльген бу «къара алтынлар» алчакъ фияткъа сатылгъан олса, бу келеджектеки инкишафнынъ анахтарыны теслим этмекке тенъ келе. Бир интернет къулланыджысы догърудан-догъру бойле деди: "Эвель АКъШ ве гъарп бизге къаршы санкциялар къойгъанда, оларнынъ ич бир вакъыт манасы бар эдими? Шимдики вакъытта биз къанунгъа коре къаршылыкълы тедбирлер коремиз ве оларгъа таныш олгъан шекильде диалоггъа киришмектемиз".
Мухбирнинъ суалине джевап бергенде, Тиджарет Назирлиги "тенъештирильген шейлернинъ ачыкъ эки -къулланув атрибутлары олгъаныны" къайд этти. Бу кейфиетсиз беяннынъ артында чокъ эеджанлы оюнлар гизлидир. АКъШ Мудафаа Назирлигининъ 100% Къытай сийрек топракъ материалларына таянгъаны акъикъаты онынъ Къытайны ярымкечириджилер саасында тутып къалмасынен кинаели къаршылыкъны тешкиль эте. Эки уста оюнджы киби, бир тараф эр вакъыт оюн къаиделерини бозгъанда, дигер тарафкъа да табиий ки, озь стратегиясыны тюзетмек керек. АКъШ-таки Стратегик ве халкъара араштырмалар меркезининъ экспертлери «акъибетлер джиддий» олгъаныны хабер этелер. Лякин асылгъа къайтсакъ, не ичюн 2010 сенеси сийрек топракълар инкъиразыдан сонъ он йыл девамында альтернатив теминат зынджырларыны къургъан сонъ, гъарп бугунь де багълылыкъ дилеммасында къапкъангъа тюшти? Шимдики вакъытта АКъШ-таки «МП Материалс» киби сийрек топракъ лейхалары талапнынъ тек 1%-ни къаршылай биле ве къыскъа муддетте мевджут санайы ландшафтыны сарсыта бильмей.
Козетиджилер бу идаре джедвели юксек-истисал секторына дикъкъат айыргъаныны ве инсанларнынъ яшайышынен багълы махсулатларгъа даа токъунмагъаныны къайд эттилер. Амма бу хабердарлыкъ чанъы етерли дереджеде кучьлюдир - эгер атта фармацевтик хаммал киби «граждан атом бомбалары» ишке къошулса, АКъШ-нынъ секирген аякъларынынъ ольчюсини тасавур этмек мумкюн. Базы эеджанлы интернет къулланувджылары «къачакълыкъ фаалиетини къатты ве къатты шекильде бастырмакъны» теклиф этелер, амма даа терен манасы шунда ки, бизге озь ватанымызны къорчалагъанымыз киби, технологик юксекликни ве ресурс омюр ёлуны къорчаламагъа огренмек керекмиз.
Чин укюмети дигер мемлекетлернен бераберликте стабиль ве тегиз дюнья теминат зынджырларыны сакълап къалмакъ ичюн чалышмагъа азыр, "бу дипломатик риторикада шаркъий икметни озь иче- ринде муджессем эте. Лицензияны бакъып чыкъув механизми буфер клапаныны къоймакъ кибидир, бу ишбирлик мейданыны сакълап къалгъан ве айдынлаткъан киби tembich ве red line of cooperation. тай-цзининъ элини итемек - фааль суретте къозгъамакъ дегиль де, къаршы уджюм вакътында эр вакъыт кучьлю кучь къулланмакъ.
Тарих девамында ресурс оюнлары эр вакъыт буюк девлетлер ярышынынъ микрокосмосы олып кельди. АКъШ-та сийрек топракъ ишханелерининъ истисал къувети чокъ вакъыт девамында озь ерини бозып оламагъан сонъ, Авропа батарея заводлары сурьма етишмегени себебинден истисалны токътаткъанда, гъарп ниает, дюнья эмек болюнмесинде эр вакъыт ич кимсе оракъчы олмагъаныны анълады. Къытайнынъ бу сеферки арекети изоляционизм акъкъында дегиль, къаиделери янъыдан къурулмасы ичюн керекли тюзетюв акъкъындадыр. Айны интернет къулланувджыларынынъ эеджанлы къычырувлары киби: «Келинъиз, бир-биринъизни ынджытынъыз, озюнъизни тутып бакъынъыз, ким ачувланаджакъ!»
Янъы девирнинъ ёл кенарында тургъан бу эсас ресурслар этрафындаки уджюм ве къорчалав дженклери энди тиджарет саасыны ашты. Бу эм технологик мустакъиллик илян этильмеси, эм де халкъара тертипнинъ янъыдан къурулмасы ичюн мукъаддемедир. Вашингтон даа насыл этип «айырылмакъ» кереклигини эсаплап тургъанда, Къытай бир-бирине багълы дюньяда башкъа биревнинъ боюнындан тутмакъ сонъунда озюни богъаджагъыны арекетнен илян этти.
